Jakie gleby występują w Polsce?

Opublikowano: 2022-07-01 / Data ostatniej aktualizacji: 2025-08-26

Gleby w Polsce są bardzo zróżnicowane pod względem żyzności, składu i właściwości. Od bielicowych i brunatnych, które dominują na polach uprawnych, po czarnoziemy i mady zaliczane do najżyźniejszych. Każdy typ gleby ma swoje specyficzne wymagania. Wielu z nich towarzyszy problem zakwaszenia, który ogranicza plonowanie i utrudnia roślinom pobieranie składników odżywczych. Dlatego tak ważne jest nie tylko poznanie charakterystyki gleb, ale także prawidłowe ich wapnowanie. Dobór odpowiedniego nawozu – pylistego lub granulowanego, np. Polcalc III Generacji® czy Polcalc Magnez Plus – pozwala przywrócić właściwy odczyn gleby i poprawić jej żyzność.

Rodzaje gleb w Polsce

Na terenie Polski możemy wyróżnić następujące typy gleb:

• bielicowe,
• brunatne,
• płowe,
• czarnoziemy,
• czarne ziemie,
• bagienne,
• mady,
• rędziny,
• górskie,
• przekształcone przez człowieka.

Gleby bielicowe

Gleby bielicowe znajdują się na obszarze 25 proc. powierzchni Polski. Można podzielić je ze względu na stopień zbielicowania na słabe, średnie i silne. Charakterystyczne dla gleby bielicowej jest to, że ma kilkucentymetrową warstwę próchniczą, która przechodzi do poziomu wymywania w kolorze jasnoszarym. Wynika to z wymywania pierwiastków i składników odżywczych z niższej warstwy gleby. Gleba bielicowa jest wymagająca, należy ją dobrze nawozić i starannie pielęgnować.

Gleby brunatne

Gleby brunatne stanowią około 52 proc. powierzchni Polski. Można je znaleźć w pobliżu lasów iglastych i mieszanych, które są umiarkowanie wilgotne. Swoją nazwę zyskały od procesu powstawania tzw. brunatnienia. Polega ono na wietrzeniu w glebie różnych minerałów, głównie glinokrzemianów, które są bogate w żelazo. Dzięki temu gleby te zyskują brunatne zabarwienie. Nie są zbyt urodzajne.

Gleby płowe

Odmianą gleb brunatnych są gleby płowe. Stanowią 5 proc. powierzchni naszego kraju. Nazwę zawdzięczają temu, że proces wymywania związków żelaza zachodzi w nich szybciej niż w przypadku pozostałych gleb.

Czarnoziemy

Czarnoziemy są glebami bardzo urodzajnymi. Mają czarny kolor oraz dużą warstwę próchniczą, która zwiększa ich urodzajność. Występują na terenach pod łąkami i stepami. Stanowią 1 proc. powierzchni Polski.

Czarne ziemie

Czarne ziemie są bardzo podobne w swoim składzie do czarnoziemów. Mają bardzo dużą zawartość próchnicy, która nadaje im czarny kolor. Powstają najczęściej na terenach bagnistych. Stanowią 2 proc. powierzchni Polski.

Gleby bagienne

Gleby bagienne zajmują 9 proc. powierzchni naszego kraju. Są bardzo żyzne. Dzięki beztlenowemu rozkładowi szczątków organicznych mają dobre właściwości. Wyróżnia się głównie gleby torfowe i mułowo-torfowe.

Mady

Mady najczęściej znajdują się w dolinach rzecznych. Powstają w wyniku okresowego wylewania rzek, które przynoszą namuły. Mady stanowią 5 proc. powierzchni naszego kraju.

Rędziny

Rędziny występują najczęściej na wyżynach. Mają wysoką zawartość wapnia i powstają na skałach wapiennych. To gleby żyzne, ale trudne w uprawie. Są zbudowane z niewielkiej warstwy humusowej, powstałej głównie ze szczątków traw. Rędziny są glebami narażonymi na erozję. Stanowią około 1 proc. powierzchni kraju.

Gleby górskie

Gleby górskie mają bardzo niską urodzajność. Są wykorzystywane głównie do wypasania zwierząt. Znajdują się na obszarze 6 proc. powierzchni Polski.

Gleby wymagające wapnowania

Spośród wymienionych typów gleb trzy pierwsze, tj. bielicowe, brunatne i płowe, stanowią około 80 proc. gleb uprawnych w Polsce. Jak wcześniej opisaliśmy, są to gleby o niskiej zawartości materii organicznej, a przez to bardzo podatne na zakwaszenie. Większość z nich ma kwaśny lub bardzo kwaśny odczyn.

Dlatego, żeby uzyskać na nich zadowalające plony roślin uprawnych, należy je często wapnować. W przypadku bardzo niskiego odczynu na tych glebach należy najpierw zastosować wapno pyliste, tj. Kujawit lub Kujawit Premium. Niestety większość tych typów gleb, poza niskim pH, charakteryzuje się jeszcze niską zawartością magnezu. W takim przypadku należy zastosować wapna pyliste zawierające magnez, tj. Radkowit lub Radkowit Premium.

W przypadku wymienionych produktów wapiennych konieczne jest dokładne wymieszanie ich z glebą. Dawka natomiast zależy od wyników pH uzyskanych po wykonaniu analizy chemicznej próbki glebowej.

Wapnowanie gleb granulowanymi nawozami wapniowymi

Kiedy stosować wapna granulowane?

W przypadku gleb, których odczyn nie odbiega znacząco od optimum dla uprawy zaplanowanych wcześniej roślin, warto zastosować znacznie wygodniejsze w aplikacji wapna granulowane, takie jak Polcalc III Generacji® lub Polcalc Magnez Plus – w przypadku niskiej zawartości magnezu w glebie.

Wymienione wapna granulowane Polcalc można stosować pogłównie po 1-2 tygodniach od wschodu roślin. Maksymalna dawka nie powinna być wyższa niż 1000 kg/ha.

Wapnowanie po zasiewie roślin

Granulowane nawozy wapniowe należy zastosować również wówczas, gdy otrzymaliśmy analizy próbek glebowych po zasiewie rośliny uprawnej i nie możemy już wysiać nawozów pylistych. W takim przypadku Polcalc III Generacji® lub Polcalc Magnez Plus poprawią odczyn gleby oraz zwiększą przyswajalność NPK na tyle, aby umożliwić uzyskanie w miarę opłacalnego plonu.

Wapnowanie gleb żyźniejszych

Pozostałe typy gleb opisane wcześniej, stanowią łącznie około 20 proc. powierzchni Polski. Są to gleby żyźniejsze, o znacznie wyższej zasobności w materię organiczną (poza glebami górskimi), na których przy niższych nakładach można uzyskać dobre plony.

Należy jednak pamiętać, że stosowanie nawozów mineralnych prowadzi do ich stopniowego zakwaszania, z wyjątkiem rędzin. Dlatego w przypadku czarnoziemów oraz innych gleb żyźniejszych warto regularnie stosować granulowane nawozy wapniowe, takie jak Polcalc III Generacji® i Polcalc Magnez Plus, produkowane przez Polcalc.

Na jakich obszarach w Polsce znajdują się określone rodzaje gleb?

Występowanie określonego rodzaju gleby na danym terenie związane jest z szeregiem czynników glebotwórczych.

• Czarnoziemy znajdują się na Wyżynie Lubelskiej, w pobliżu Chełma, na Wyżynie Małopolskiej – na Płaskowyżu Proszowickim, a także na Płaskowyżu Głubczyckim w województwie opolskim.
• Czarne ziemie można znaleźć na Kujawach, Nizinie Wielkopolskiej, Szczecińskiej, Śląskiej, a także koło Ciechanowa i na Mazowszu w pobliżu Łowicza.
• Mady, zaliczane do najbardziej urodzajnych gleb w Polsce, znajdują się w delcie Wisły, w szczególności na Żuławach Wiślanych.
• Gleby bagienne występują na pojezierzach, Podlasiu i Polesiu. To gleby żyzne, ale często zbyt mocno zawilgocone. Z tego względu wykorzystuje się je jako pastwiska i łąki.
• Rędziny jako gleby wykształcone na skałach węglanowych można spotkać na Wyżynie Małopolskiej i Lubelskiej.
• Gleby górskie znajdują się natomiast na stokach górskich, takich jak Karpaty i Sudety. Najczęściej wypasane są na nich zwierzęta. Ostatni typ gleb to te przekształcone przez człowieka. Występują one w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, na terenie Warszawy, Trójmiasta, Łodzi, Krakowa, Wrocławia, Poznania, czy Szczecina. Można znaleźć je również na terenach pracy kopalni czy elektrowni, np. w okolicach Bełchatowa, Konina czy Turoszowa.

Jak wapnować gleby zgodnie z ich kategorią agronomiczną?

Poza podziałem gleb pod kątem żyzności i obszaru występowania istnieje jeszcze podział ze względu na kategorię agronomiczną.

Możemy wyróżnić tutaj gleby:

• bardzo lekkie – piasek luźny, słabo gliniasty i słabo gliniasty pylasty;
• lekkie – piasek gliniasty, gliniasty pylasty i pył zwykły;
• średnie – glina lekka i lekka pylasta
• ciężkie – glina średnia i ciężka, pył ilasty oraz ił pylasty.

Aby określić, z jakim typem gleby mamy do czynienia (zgodnie z kategorią agronomiczną), należy zrobić badania w laboratorium. Dzięki temu otrzyma się tzw. skład granulometryczny gleby. Pozwoli to na precyzyjne określenie struktury gleby oraz dobranie odpowiedniego sposobu nawożenia i wapnowania.

Wapnowanie a kategorie agronomiczne gleb

Dla każdej kategorii gleb określono pięć przedziałów potrzeb wapnowania. W przypadku gleb bardzo lekkich i lekkich, gdy ich odczyn spada poniżej pH 5,5, konieczne jest zastosowanie wapnowania przy użyciu produktów luzowych, takich jak Kujawit, Kujawit Premium lub Radkowit i Radkowit Premium (gdy zawartość magnezu w glebie jest niska).

Znacznie wygodniejsze w aplikacji są jednak wapna granulowane, np. Polcalc III Generacji® i Polcalc Magnez Plus, które można stosować pogłównie po wschodach roślin uprawnych. Ich dawkę na hektar można łatwo dostosować do wyników badań gleby.

Dlaczego gleby się zakwaszają?

Rolniku, pamiętaj.
Przyczyną powstawania gleb o niskim, tj. kwaśnym odczynie jest przede wszystkim niekorzystne oddziaływanie klimatu. Większa ilość opadów niż parowania prowadzi do wymywania składników odżywczych z gleby. Zakwaszeniu sprzyja także działalność człowieka, przede wszystkim nieodpowiednie nawożenie mineralne.

Jak dobrać wapno do kategorii gleby?

Znajomość rodzaju gleby i jej kategorii agronomicznej pozwala dobrać właściwe dawkowanie nawozów oraz optymalny sposób wapnowania.

• Gleby ciężkie i średnie – można wapnować wapnami tlenkowymi, które jednak silnie oddziałują na mikrobiologię gleby.
• Gleby lekkie – najlepiej wapnować przy użyciu wapna w formie węglanowej, takiej jak Kujawit lub Polcalc Magnez Plus.

Najczęściej zadawane pytania o gleby i wapnowanie (FAQ)