Opublikowano: 2020-04-08 /
Data ostatniej aktualizacji: 2026-01-19
Spis treści
Co warto wiedzieć o roślinach jagodowych?
Do grupy roślin jagodowych zalicza się przede wszystkim krzewy owocowe, a także nieliczne rośliny zielne. Wśród najważniejszych gatunków uprawnych znajdują się m.in.: truskawka, malina, porzeczki, agrest, aronia, bażyna czarna, borówka (w tym borówka amerykańska), chruścina jagodna, jagoda kamczacka, poziomka, winorośl oraz żurawina. Wyjątek w tej grupie stanowią truskawka i poziomka, które nie są krzewami (Pieniążek 1988).
Rośliny jagodowe charakteryzują się dość precyzyjnymi wymaganiami siedliskowymi. Dla prawidłowego wzrostu i uzyskania wysokich, jakościowych plonów większość gatunków wymaga gleb żyznych o odczynie lekko kwaśnym, mieszczącym się w przedziale pH 5,5-6,5. Od tej zasady istnieją istotne wyjątki. Borówka oraz żurawina powinny być uprawiane na glebach wyraźnie kwaśnych, o pH 3,5-4,0 (Ryc. 1).
Znaczna część krajowej produkcji roślin jagodowych skoncentrowana jest w czterech województwach: lubelskim, mazowieckim, łódzkim oraz świętokrzyskim. Łącznie zlokalizowanych jest tam ponad 63 proc. powierzchni upraw tej grupy roślin. Jednocześnie są to obszary o dużym udziale gleb bardzo kwaśnych i kwaśnych, wynoszącym od 36 do 55 proc. Najwyższy odsetek takich gleb występuje w województwie łódzkim, a najniższy w świętokrzyskim (Ryc. 2).
Zestawienie wymagań roślin jagodowych z faktycznym stanem odczynu gleb w głównych rejonach ich uprawy pokazuje, że zakwaszenie gleby jest jednym z kluczowych czynników ograniczających plonowanie i jakość owoców w tej grupie roślin.
Ryc. 1 Optymalny odczyn gleby dla wzrostu roślin jagodowych
Ryc. 2 Procentowy udział gleb bardzo kwaśnych i kwaśnych w Polsce
Jak kwasowość gleb wpływa na jakość plonów roślin jagodowych?
Postępujące zakwaszenie gleb w Polsce jest zjawiskiem naturalnym, wynikającym z warunków klimatycznych i położenia geograficznego. Proces ten jest dodatkowo nasilany przez działalność człowieka, w szczególności intensywne użytkowanie gleb oraz stosowanie nawozów mineralnych. Szacuje się, że naturalne i antropogeniczne procesy prowadzą corocznie do strat wapnia w glebie na poziomie co najmniej 140 kg CaO·ha⁻¹. W warunkach intensywnej uprawy, zwłaszcza przy wysokim nawożeniu azotowym oraz w rejonach silnie zanieczyszczonych, straty te mogą przekraczać 250 kg CaO·ha⁻¹.
Zakwaszające działanie nawozów azotowych wymaga neutralizacji poprzez dostarczanie wapnia. Na zobojętnienie wpływu 1 kg azotu potrzeba co najmniej 1,0-1,5 kg CaO. Dane statystyczne wskazują jednak, że w Polsce na 1 kg stosowanego azotu przypada średnio jedynie 0,67 kg wapna. W konsekwencji obserwuje się narastające zakwaszenie gleb, szczególnie tych intensywnie użytkowanych, w tym przeznaczonych pod uprawę roślin jagodowych (Rocznik Statystyczny Rolnictwo 2018).
W glebach o odczynie pH 5,0 i niższym istotnie wzrasta mobilność jonów glinu. Glin w roztworze glebowym działa toksycznie na system korzeniowy roślin, powodując zahamowanie wzrostu korzeni oraz uszkodzenia włośników, które odpowiadają za pobieranie wody i składników pokarmowych (Ryc. 3). W efekcie dochodzi do ograniczenia transportu wody i soli mineralnych z gleby do części nadziemnych roślin jagodowych.
Osłabiony system korzeniowy staje się również bardziej podatny na infekcje, zwłaszcza ze strony patogenów glebowych. Dodatkowo wysoka koncentracja glinu w roztworze glebowym hamuje pobieranie oraz transport wapnia i magnezu. Ograniczona dostępność tych pierwiastków wpływa nie tylko na wzrost roślin, ale również na jakość i trwałość uzyskiwanych plonów.
Wapń pełni kluczową funkcję w budowie ścian komórkowych. Jego obecność stabilizuje struktury komórkowe i odpowiada za jędrność tkanek owoców. Niedobór wapnia prowadzi do uszkodzeń ścian komórkowych, które są efektem działania enzymu pektynazy. Enzym ten, przenikając przez błony komórkowe, reaguje z pektyną i powoduje rozpad blaszki środkowej oddzielającej poszczególne komórki. W konsekwencji dochodzi do samorozkładu tkanek, ich maceracji oraz szybkiego psucia się jagód (Wójcik 1998).
Ryc.3 Wpływ jonów glinu na rozwój systemu korzeniowego roślin (Delhizei Ryan 1995)
Analiza gleby i wapnowanie przed założeniem plantacji roślin jagodowych
Poszczególne gatunki roślin jagodowych różnią się wymaganiami dotyczącymi odczynu gleby (Ryc. 1), dlatego przed założeniem plantacji konieczne jest wykonanie analizy chemicznej gleby w akredytowanym laboratorium analitycznym. Uzyskane wyniki stanowią podstawę do prawidłowego doboru dawek nawozów mineralnych oraz nawozów wapniowych, dostosowanych do wymagań konkretnego gatunku rośliny jagodowej.
Szczególne znaczenie ma prawidłowe wykonanie wapnowania gleby przed założeniem wieloletniej plantacji. Jest to etap, na którym możliwe jest skuteczne uregulowanie odczynu w całej warstwie ornej gleby. W tym celu stosuje się wapno Kujawit w dawkach zgodnych z zaleceniami wydawanymi przez akredytowane laboratoria, w tym Okręgowe Stacje Chemiczno-Rolnicze (OSCHR). Maksymalne jednorazowe dawki nawozów wapniowych, możliwe do zastosowania na plantacjach roślin jagodowych, zestawiono w Tab. 1.
Wapno zastosowane w okresie jesiennym powinno zostać dokładnie wymieszane z glebą orną. Zabieg ten ma szczególne znaczenie w przypadku plantacji wieloletnich, ponieważ przez kolejne lata ich użytkowania nie wykonuje się orki, która w warunkach gleb ornych umożliwia przemieszczanie składników pokarmowych wymytych do głębszych warstw gleby z powrotem do strefy korzeniowej. Prawidłowo dobrana dawka wapna powinna podnieść odczyn gleby do górnego poziomu optymalnego dla danego gatunku rośliny jagodowej.
Dla większości roślin jagodowych optymalny jest odczyn lekko kwaśny, a w niektórych przypadkach nawet zbliżony do obojętnego. Wyjątek stanowią borówka i żurawina, które wymagają utrzymania kwaśnego odczynu gleby na poziomie pH 3,5-4,0 (Ryc. 1). Uwzględnienie tych różnic już na etapie przygotowania stanowiska ma kluczowe znaczenie dla dalszego wzrostu roślin, ich kondycji oraz plonowania.
Tab. 1 Maksymalne dawki nawozów wapniowych stosowane jednorazowo na plantacji roślin jagodowych (Sadowski i inni, 1990)
Wapnowanie roślin jagodowych w trakcie użytkowania plantacji
W kolejnych latach uprawy roślin jagodowych, w przypadku stwierdzenia nadmiernego zakwaszenia gleby, stosuje się nawożenie pogłówne w pasie herbicydowym. Zabieg ten wykonuje się po zbiorach owoców, kiedy zakończony jest intensywny wzrost generatywny roślin. W tym celu wykorzystuje się węglanowe wapno granulowane Polcalc III Generacji®, a w sytuacji stwierdzenia niskiej zawartości magnezu w glebie, granulowane węglanowe wapno magnezowe Polcalc Magnez Plus.
Wielkość stosowanych dawek nawozów wapniowych zależy od kilku czynników, w tym:
rodzaju gleby,
ilości opadów atmosferycznych oraz wody dostarczanej w systemach nawadniania kropelkowego,
aktualnego odczynu gleby na plantacji,
zastosowanych dawek nawozów azotowych,
wielkości zebranego plonu owoców.
Orientacyjne roczne dawki granulowanych nawozów wapniowych wynoszą około 600-1000 kg·ha⁻¹.
Granulowane nawozy wapniowe można stosować od wiosny do późnej jesieni. Nie należy jednak aplikować ich bezpośrednio przed ani po zastosowaniu nawozów mineralnych zawierających fosfor oraz azot w formie amonowej lub amidowej. Ograniczenie to dotyczy również nawozów naturalnych, takich jak obornik, gnojówka i gnojowica. Zalecana przerwa pomiędzy tymi zabiegami powinna wynosić co najmniej 3-4 tygodnie.
Regularne wapnowanie prowadzi do podwyższenia odczynu gleby, co sprzyja wzrostowi przyswajalności makroskładników pobieranych przez rośliny. Zabieg ten zwiększa również aktywność biologiczną gleby oraz stymuluje rozwój systemu korzeniowego roślin uprawnych, co w efekcie przekłada się na wzrost plonowania. Jednocześnie wykazano, że wapnowanie może ograniczać przyswajalność niektórych mikroskładników (Ryc. 4, Ryc. 5).
Ryc. 4 Wpływ odczynu gleby na efektywność pobierania makroskładników przez rośliny (Hałubowicz-Kliza 2006)
Ryc. 5 Wpływ pH gleby na przyswajalność pierwiastków dla roślin (Kopcewicz i in. 2007)
Nawozy wapniowe Polcalc – właściwości, technologia i efekty stosowania
Granulowane nawozy wapniowe stosowane w uprawie roślin jagodowych produkowane są z wysoko rozdrobnionej mączki wapiennej Polcalc III Generacji® lub mączki dolomitowej Polcalc Magnez Plus. W obu przypadkach około 50 proc. cząstek surowca ma średnicę mniejszą niż 0,02 mm. Stopień rozdrobnienia mączki ma istotny wpływ na aktywność chemiczną nawozu oraz szybkość jego rozpuszczania w środowisku glebowym. Im większy udział frakcji pylistej, tym większa powierzchnia reakcji nawozu z roztworem glebowym.
Mączki wapienne poddawane są procesowi granulacji, w wyniku którego powstają granule o wielkości 2-8 mm. Taka forma nawozu ułatwia równomierne wysiewanie, ogranicza pylenie oraz umożliwia stosowanie nawozów wapniowych w różnych terminach agrotechnicznych, również na plantacjach wieloletnich.
Stosowanie nawozów wapniowych prowadzi do podwyższenia odczynu gleby, co sprzyja wzrostowi przyswajalności makroskładników pokarmowych oraz zwiększeniu aktywności biologicznej gleby. Jednocześnie zabieg wapnowania stymuluje rozwój systemu korzeniowego roślin uprawnych, co w efekcie wpływa na poprawę plonowania roślin jagodowych. Należy jednak uwzględnić fakt, że wraz ze wzrostem odczynu gleby może dochodzić do ograniczenia przyswajalności niektórych mikroskładników, co zostało zilustrowane na Ryc. 4 i Ryc. 5.
Jakie pH gleby jest optymalne dla roślin jagodowych?
Większość gatunków roślin jagodowych preferuje gleby żyzne o odczynie lekko kwaśnym o pH 5,5-6,5. Wyjątki to borówka i żurawina, które wymagają gleby wyraźnie kwaśnej, pH 3,5-4,0.
Jak kwasowość gleby wpływa na plony i jakość owoców?
W glebach o pH ≤5,0 wzrasta mobilność toksycznych jonów glinu, co ogranicza rozwój korzeni, pobieranie wody i składników pokarmowych. Niedobór wapnia prowadzi do osłabienia ścian komórkowych owoców, ich maceracji i szybkiego psucia się jagód.
Dlaczego analiza gleby jest ważna przed założeniem plantacji upraw jagodowych?
Analiza chemiczna gleby pozwala dopasować dawki nawozów do wymagań konkretnego gatunku, co jest istotne dla zdrowia roślin i jakości plonów w wieloletnich plantacjach.
Jakie jest znaczenie wapnowania w uprawie roślin jagodowych?
Wapnowanie reguluje odczyn gleby, zwiększa dostępność makroskładników, poprawia aktywność biologiczną gleby i stymuluje rozwój systemu korzeniowego. Regularne stosowanie wapna sprzyja wyższym, wyrównanym plonom i jakości owoców.
Jakie nawozy wapniowe do upraw jagodowych i kiedy je stosować?
Zaleca się granulowane wapno węglanowe Polcalc III Generacji® lub Polcalc Magnez Plus. Nawozy można stosować od wiosny do późnej jesieni, z zachowaniem przerwy minimum 3-4 tygodni od nawożenia azotowego, fosforowego lub naturalnego (obornik, gnojówka). Jednorazowa dawka powinna być dobrana do rodzaju gleby i potrzeb plantacji.
Autor wpisu
Polcalc to uznana i solidna marka nawozów wapniowych. Od 2009 roku wspieramy rolników w osiąganiu lepszych plonów, oferując innowacyjne produkty i dzieląc się wiedzą opartą na doświadczeniu w terenie. Nasze rozwiązania łączą najwyższą skuteczność z nowoczesną technologią, tym samym pomagamy dbać o żyzność gleby i opłacalność upraw.
